Nguyễn Văn Tuấn

Giám đốc Công ty TNHH KETA Việt Nam

Email: ketavina.thuongmai@gmail.com

Tóm tắt

Trên địa bàn TP. Hà Nội hiện có hàng trăm nghìn cơ sở thuộc diện quản lý, trong đó hàng nghìn cơ sở có nguy cơ cháy, nổ cao; mỗi năm trung bình xảy ra khoảng 1.000 vụ cháy. Các vụ cháy tại kho, xưởng gây thiệt hại lớn về người, tài sản và tác động đến an ninh kinh tế, an ninh con người, an ninh môi trường… Bài viết vận dụng tiếp cận quản trị an ninh phi truyền thống để đánh giá thực trạng và nguyên nhân, đồng thời đề xuất nhóm giải pháp: hoàn thiện pháp lý, chính sách; nâng cao trách nhiệm tổ chức – quản lý; ứng dụng công nghệ giám sát, cảnh báo sớm, ứng dụng công nghệ chữa cháy mới theo kịp với sự phát triển của dây chuyền sản xuất và công năng hoạt động; phát huy vai trò cộng đồng. Kết quả nghiên cứu góp phần định hướng chính sách và nâng cao hiệu quả quản trị phòng cháy chữa cháy gắn với bảo đảm an ninh phi truyền thống, góp phần phát triển bền vững Thủ đô Hà Nội.

Từ khóa: Quản trị phòng cháy, chữa cháy, kho, xưởng sản xuất, TP. Hà Nội, an ninh phi truyền thống, quản trị rủi ro

Summary

In Ha Noi, there are currently hundreds of thousands of facilities under management, among which thousands are classified as having a high risk of fire and explosion. On average, approximately 1,000 fire incidents occur each year. Fires at warehouses and factories cause significant loss of life and property, while also posing threats to economic security, human security, and environmental security. The study applies a non-traditional security governance approach to assess the current situation and identify the underlying causes, while proposing several solution groups: improving legal frameworks and policies; enhancing organizational and managerial accountability; applying monitoring technologies, early warning systems, and advanced firefighting technologies compatible with modern production processes and operational functions; and promoting community participation. The findings contribute to policy orientation and enhance the effectiveness of fire prevention and fighting governance associated with ensuring non-traditional security, thereby supporting the sustainable development of Ha Noi.

Keywords: Fire prevention and fighting governance, warehouses, manufacturing facilities, Ha Noi city, non-traditional security, risk management

ĐẶT VẤN ĐỀ

Hà Nội là trung tâm chính trị, hành chính, văn hóa, khoa học, giáo dục và kinh tế lớn của cả nước đang trải qua quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa nhanh chóng. Trên địa bàn Hà Nội có 137.228 cơ sở thuộc diện quản lý về phòng cháy chữa cháy (PCCC), trong đó hàng vạn cơ sở được xếp vào diện nguy cơ cháy, nổ cao; kèm theo đó là 10 khu công nghiệp, 70 cụm công nghiệp và hàng trăm làng nghề, khu dân cư xen kẽ với hoạt động sản xuất. Đây là những yếu tố tạo nên áp lực rất lớn đối với công tác đảm bảo an toàn PCCC (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024).

Thực tiễn cho thấy, giai đoạn 2020-2024, trung bình mỗi năm Hà Nội xảy ra khoảng 1.000 vụ cháy, nổ. Riêng năm 2024, thành phố ghi nhận 1.236 vụ cháy và 2 vụ nổ, làm 27 người chết, 14 người bị thương, thiệt hại tài sản ước tính 15 tỷ đồng. Đáng chú ý, trong số này có hàng chục vụ xảy ra tại kho, xưởng sản xuất và nhà kho, gây hậu quả nghiêm trọng cả về người lẫn tài sản (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, 2024). Các sự cố điển hình như vụ cháy tại Đông La (Hoài Đức cũ, tháng 11/2024), Liên Hà (Đan Phượng cũ, tháng 12/2024), Tân Triều (Thanh Trì cũ, tháng 1/2025) và Tây Mỗ (Nam Từ Liêm cũ, 5/2025) cho thấy nguy cơ tiềm ẩn ngày càng lớn đối với loại hình cơ sở này.

Những sự cố trên không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay quản lý sự cố đơn thuần. Dưới góc nhìn an ninh phi truyền thống (ANPTT), cháy nổ tại kho, xưởng sản xuất kéo theo nhiều hệ lụy: thiệt hại kinh tế, gián đoạn chuỗi cung ứng, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng, gây ô nhiễm môi trường và đe dọa ổn định xã hội. Do đó, có thể coi đây là một trong những mối đe dọa ANPTT điển hình, đòi hỏi cách tiếp cận quản trị mới.

Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện nay về PCCC vẫn tập trung vào khía cạnh công tác quản lý nhà nước, kỹ thuật, pháp lý hoặc quản lý sự cố sau cháy. Ít nghiên cứu đặt vấn đề trong khung lý thuyết ANPTT và quản trị rủi ro toàn diện. Chính khoảng trống này này đặt ra yêu cầu cần có những nghiên cứu đánh giá công tác quản trị PCCC đối với kho xưởng sản xuất ở Hà Nội dưới góc nhìn ANPTT, như: các giải pháp về công nghệ báo cháy sớm có thể tích hợp smartphone, công nghệ nhận diện và phân tích đám cháy, công nghệ dập tắt đám cháy, giải pháp ngăn chặn tấn công hệ thống hoặc làm tê liệt hệ thống qua lỗ hổng an ninh mạng… nhằm góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách, nâng cao năng lực ứng phó và bảo đảm phát triển bền vững cho Thủ đô.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHUNG PHÂN TÍCH

Khái niệm an ninh phi truyền thống và mối liên hệ với PCCC

ANPTT là một loại an ninh do những yếu tố phi quân sự gây ra, có ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định, phát triển và an ninh của mỗi quốc gia, cả khu vực và cả toàn cầu; ANPTT là việc bảo đảm an toàn, không có nguy hiểm cho cá nhân con người, quốc gia, dân tộc và toàn nhân loại trước các mối đe dọa có nguồn gốc phi quân sự như biến đổi khí hậu, ô nhiễm mỗi trường, khan hiếm nguồn lực, dịch bệnh, khủng hoảng tài chính, an ninh mạng, tội phạm nguy hiểm xuyên biên giới, chủ nghĩa khủng bố… Trong bối cảnh Hà Nội, các vụ cháy nổ tại kho, xưởng sản xuất không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về người và tài sản, mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, gián đoạn chuỗi cung ứng và gây ô nhiễm môi trường. Vì vậy, đây là một thách thức điển hình của ANPTT cần được tiếp cận trong khung quản trị rủi ro toàn diện.

Quản trị PCCC trong tiếp cận an ninh phi truyền thống

Khác với cách tiếp cận truyền thống vốn tập trung xử lý sự cố sau khi xảy ra cháy, quản trị PCCC dưới góc nhìn ANPTT coi cháy nổ là một loại rủi ro an ninh cần được quản trị theo phương châm quản trị, phòng ngừa, ứng phó các thảm họa, khủng khoảng an ninh phi truyền thống: “3 sẵn sàng” và “4 tại chỗ”. Tư tưởng chỉ đạo: phòng chống thảm họa, khủng khoảng ANPTT như chống giặc dưới sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương. Phương châm “3 sẵn sàng”: phòng chống thảm họa, khủng khoảng an ninh phi truyền thống như chống giặc; chủ động phòng tránh, đối phó kịp thời và khắc phục khẩn trương và có hiệu quả. Phương châm “4 tại chỗ”: chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ (Nguyễn Xuân Yêm và cộng sự (2023).

THỰC TRẠNG PCCC TẠI CÁC KHO, XƯỞNG SẢN XUẤT Ở HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2020-2024

Tình hình cháy, nổ trên địa bàn TP. Hà Nội

Trong giai đoạn 2020-2024, Hà Nội xảy ra trên 3.000 vụ cháy, nổ các loại; thiệt hại hàng trăm tỷ đồng, làm hàng trăm người chết và bị thương. Riêng cháy tại kho, xưởng sản xuất chiếm từ 10%-15% tổng số vụ, song thường gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Bảng: Thống kê tình hình cháy tại Hà Nội giai đoạn 2020-2024

Nguồn: Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024

Số liệu tại Bảng cho thấy: Năm 2020-2022, số vụ cháy dao động 350-400 vụ/năm, trong đó kho, xưởng chiếm khoảng 11%-13%. Năm 2023-2024, tổng số vụ cháy tăng mạnh (đặc biệt năm 2024 gấp 2 lần so với 2023), tuy nhiên tỷ lệ cháy kho/xưởng trên tổng số giảm nhẹ, nhưng số tuyệt đối vẫn cao (42-80 vụ/năm). Các vụ cháy kho, xưởng có tính chất nghiêm trọng, thường gây thiệt hại lớn cả về người và tài sản, điển hình: cháy xưởng bao bì Việt Thắng (Hoài Đức cũ, tháng 11/2024), cháy xưởng gỗ Liên Hà (Đan Phượng cũ, tháng 12/2024), cháy cụm nhà xưởng Tân Triều (Thanh Trì cũ, tháng 1/2025), cháy kho Tây Mỗ (Nam Từ Liêm cũ, tháng 5/2025).

Theo Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, nguyên nhân các vụ cháy là do sự cố hệ thống, thiết bị điện chiếm tỷ lệ cao nhất (65%-75% vụ cháy); Sơ suất khi sử dụng nguồn lửa, nguồn nhiệt (8%-12%); Sự cố kỹ thuật, máy móc, hóa chất tuy ít nhưng thường gây cháy lớn.

Dưới góc nhìn ANPTT, các vụ cháy tại kho, xưởng không chỉ dừng ở hậu quả trực tiếp mà còn để lại hệ lụy sâu rộng trên nhiều phương diện:

– An ninh kinh tế: Cháy tại kho, xưởng gây thiệt hại trực tiếp về tài sản, làm gián đoạn dây chuyền sản xuất, phá vỡ hợp đồng kinh tế và đứt gãy chuỗi cung ứng. Năm 2024, riêng 80 vụ cháy tại các cơ sở công nghiệp và kho hàng đã gây thiệt hại gần 7,3 tỷ đồng (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024). Trong bối cảnh Hà Nội là trung tâm kinh tế lớn nhất miền Bắc, những sự cố này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp cụ thể mà còn lan tỏa tác động tiêu cực đến các ngành phụ trợ, thị trường lao động và môi trường đầu tư của Thành phố.

– An ninh con người: Cháy nổ trong kho, xưởng thường xảy ra tại nơi tập trung đông lao động, tiềm ẩn nguy cơ thương vong cao. Thống kê năm 2024 cho thấy, toàn Thành phố có 26 người chết và 14 người bị thương do cháy nổ (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024), trong đó có những trường hợp liên quan trực tiếp đến xưởng sản xuất và kho chứa. Ngoài thương vong tức thời, khói độc từ nhựa, gỗ, hóa chất còn ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe công nhân và cư dân lân cận. Vụ cháy tại Tây Mỗ (tháng 5/2025), nơi một cán bộ PCCC chuyên trách bị thương khi làm nhiệm vụ, càng cho thấy mức độ nguy hiểm đối với cả lực lượng ứng cứu chuyên nghiệp.

– An ninh môi trường: Các vụ cháy kho, xưởng thường phát sinh khối lượng lớn khói bụi, khí độc, và nước chữa cháy lẫn hóa chất, tro bụi, gây ô nhiễm đất, nước và không khí. Nhiều vụ cháy tại làng nghề gỗ, nhựa để lại hậu quả môi trường kéo dài, làm suy giảm chất lượng không khí và tác động tiêu cực đến hệ sinh thái đô thị. Đây là dạng rủi ro ANPTT khó khắc phục trong ngắn hạn và cần giải pháp xử lý môi trường song song với công tác chữa cháy.

– An ninh xã hội: Cháy nổ lớn tại kho, xưởng gây hoang mang trong cộng đồng dân cư, làm giảm niềm tin vào năng lực quản lý của chính quyền và doanh nghiệp. Khi các cơ sở vi phạm quy định PCCC vẫn ngang nhiên hoạt động, dư luận xã hội dễ nảy sinh tâm lý bất bình, dẫn tới nguy cơ bất ổn xã hội cục bộ. Đồng thời, tình trạng phụ thuộc vào lực lượng chuyên trách, thiếu sự chủ động của cơ sở và cộng đồng làm gia tăng rủi ro và giảm hiệu quả ứng phó.

– An ninh quốc gia: Hà Nội là trung tâm chính trị – kinh tế – xã hội của cả nước, mọi sự cố nghiêm trọng tại đây đều có sức lan tỏa vượt ra phạm vi địa phương. Cháy nổ lớn tại kho, xưởng không chỉ gây tổn thất kinh tế – xã hội trực tiếp, mà còn ảnh hưởng đến uy tín quốc gia, khả năng thu hút đầu tư quốc tế và ổn định chính trị – xã hội của Thủ đô. Điều này đặt ra yêu cầu phải coi quản trị PCCC tại kho, xưởng là một thành tố của chiến lược bảo đảm ANPTT cấp quốc gia.

Một số vấn đề đặt ra trong công tác phòng cháy, chữa cháy dưới góc nhìn an ninh phi truyền thống

Hạn chế trong hạ tầng và năng lực ứng phó

Hà Nội hiện có 137.228 cơ sở thuộc diện quản lý về PCCC (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024), song hệ thống hạ tầng phục vụ chữa cháy còn nhiều bất cập:

– Thành phố thiếu trên 10.000 trụ nước chữa cháy, 1.673 bể nước và 848 bến lấy nước so với nhu cầu thực tế. Có tới 5.437 tuyến ngõ sâu trên 200m, xe chữa cháy không thể tiếp cận; nhiều tuyến phố bị barie, mái che chắn ngang gây cản trở lực lượng PCCC chuyên nghiệp (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024).

– Nhiều doanh nghiệp coi nhẹ công tác PCCC, lực lượng PCCC tại các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất ít được huấn luyện, diễn tập, khiến hiệu quả xử lý sự cố ban đầu còn rất thấp.

– Vi phạm còn phổ biến: các năm 2022-2024 đã đình chỉ, tạm đình chỉ hàng nghìn cơ sở không bảo đảm PCCC.

– Nhiều kho, xưởng xen cài trong khu dân cư, làng nghề, nhiều công trình cũ không đạt chuẩn, là các điểm nóng về nguy cơ cháy.

Đánh giá dưới góc nhìn an ninh phi truyền thống

Mặc dù Công an TP. Hà Nội đã tăng cường công tác kiểm tra, xử phạt và đình chỉ nhiều cơ sở vi phạm, song tình hình cháy nổ tại kho, xưởng ở Hà Nội vẫn diễn biến phức tạp. Số liệu giai đoạn 2020-2024 cho thấy, trung bình mỗi năm Hà Nội xảy ra hàng trăm vụ cháy, trong đó từ 40-80 vụ diễn ra tại kho, xưởng sản xuất. Đặc biệt từ năm 2023, xu hướng số vụ cháy có chiều hướng gia tăng, kèm theo nhiều sự cố nghiêm trọng gây thiệt hại lớn về người và tài sản (Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TP. Hà Nội, 2024). Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật trong quản lý sự cố, mà còn là một nguy cơ ANPTT điển hình.

Nguyên nhân mang tính hệ thống có thể nhận diện ở 4 khía cạnh: (1) Tốc độ gia tăng nhanh chóng của các cơ sở sản xuất và kho chứa mang tính tự phát, trong đó nhiều công trình cũ, xen cài trong khu dân cư, không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật; (2) Mật độ vật liệu dễ cháy rất cao, đặc biệt tại các làng nghề, cụm công nghiệp nhỏ và kho cho thuê; (3) Hạ tầng kỹ thuật phục vụ chữa cháy thiếu và xuống cấp, với trên 10.000 trụ nước, hàng nghìn bể nước và bến lấy nước còn thiếu so với nhu cầu, cùng với hơn 5.000 tuyến ngõ sâu khiến xe chữa cháy khó tiếp cận; (4) Năng lực quản trị rủi ro và ý thức chấp hành quy định PCCC của một bộ phận doanh nghiệp, chủ cơ sở và người lao động còn hạn chế, tình trạng “khoán trắng” trách nhiệm cho lực lượng chuyên trách vẫn phổ biến.

MỘT SỐ KIẾN NGHỊ

Từ những kết quả nghiên cứu nói trên, tác giả đưa ra một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản trị PCCC tại các kho, xưởng sản xuất ở Hà Nội:

Một là, đối với Trung ương: Cần sớm hoàn thiện hệ thống văn bản dưới luật để triển khai thi hành Luật PCCC và CNCH (năm 2024) và Nghị định số 105/2025/NĐ-CP ngày 15/5/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật PCCC và CNCH . Đồng thời, tăng cường bố trí nguồn vốn đầu tư cho hạ tầng PCCC, trong đó ưu tiên xây dựng bể nước công cộng, trụ nước và hệ thống đường ống dẫn nước chữa cháy.

Hai là, đối với TP. Hà Nội: tổ chức thực hiện nghiêm Quyết định số 4702/QĐ-UBND ngày 6/9/2024 về Đề án tổng thể nâng cao năng lực bảo đảm an toàn PCCC và CNCH; đồng thời lồng ghép chỉ tiêu an toàn PCCC trong các quy hoạch đô thị, phát triển công nghiệp và quản lý hạ tầng; mở rộng việc thí điểm ứng dụng cảnh báo cháy gắn với định danh số nhà theo Kế hoạch 122/KH-UBND ngày 22/4/2024 của UBND TP. Hà Nội triển khai thí điểm ứng dụng quản lý, cảnh báo cháy gắn với xác thực định danh số nhà và dữ liệu dân cư trên địa bàn TP. Hà Nội.

Ba là, đối với doanh nghiệp, cơ sở sản xuất: cần chủ động đầu tư hệ thống báo cháy, chữa cháy và tổ chức lực lượng PCCC cơ sở theo đúng quy định; thực hiện tự đánh giá rủi ro định kỳ, công bố công khai kết quả để nâng cao tính minh bạch; chú trọng huấn luyện kỹ năng PCCC cho người lao động, bảo đảm năng lực xử lý sự cố ban đầu tại chỗ.

Bốn là, đối với cộng đồng dân cư: tiếp tục nhân rộng và nâng cao hiệu quả mô hình “Tổ liên gia an toàn PCCC”, gắn kết với phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc”; khuyến khích người dân tham gia giám sát, phản ánh kịp thời các nguy cơ cháy, nổ thông qua ứng dụng số và đường dây nóng, qua đó tạo sự đồng bộ và bền vững trong công tác quản trị rủi ro cháy nổ.

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2024). Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, số 55/2024/QH15, ngày 29/11/2024.

2. Bộ Khoa học và Công nghệ (2021). TCVN 5738:2021 – Hệ thống báo cháy tự động – Yêu cầu kỹ thuật. Hà Nội.

3. Chính phủ (2025). Nghị định số 105/2025/NĐ-CP ngày 15/5/2025 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật PCCC và CNCH.

4. G.T. (2020). Các mối đe dọa ANPTT liên quan đến công tác PCCC &CNCH. In Vai trò của lực lượng CS PCCC ứng phó với các vấn đề ANPTT, Nxb. Công an nhân dân.

5. International Organization for Standardization (2018). ISO 31000:2018 – Risk Management: Guidelines. Geneva: ISO.

5. Nguyễn Xuân Yêm và cộng sự (2023). An ninh phi truyền thống và Quản trị an ninh phi truyền thống, Nxb. Công an nhân dân.

6. Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH – Công an TP. Hà Nội (2020-2025). Báo cáo công tác PCCC các năm 2020-2024 và báo cáo chuyên đề PCCC đối với cơ sở công nghiệp, kho hàng năm.

7. UBND TP. Hà Nội (2024). Quyết định số 4702/QĐ-UBND, ngày 6/9/2024 ban hành Đề án tổng thể nâng cao năng lực bảo đảm an toàn PCCC và CNCH đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

8. UBND TP. Hà Nội (2024). Kế hoạch số 122/KH-UBND ngày 22/4/2024 về thí điểm ứng dụng cảnh báo cháy gắn với xác thực định danh số nhà.